Kabała

Termin kabała, od hebrajskiego qabbala(h), jest dziś powszechnie używany na oznaczenie mistyki żydowskiej i ezoterycznych tradycji judaizmu. Warto jednak wiedzieć, że w języku Talmudu qabbala(h) znaczy po prostu tradycja i odnosi się do biblijnych tekstów prorockich i hagiograficznych bez jakiejkolwiek konotacji mistycznej czy ezoterycznej.
Termin ten zaczyna przybierać sens ezoteryczny dopiero w średniowieczu, konkretnie w XII wieku, w Prowansji w szkole Izaaka Ślepego, który określił ramy mistyki teozoficznej, zaś jego koncepcję Meir Salomon ibn Szaul (1330 r.) sformułował w następujących słowach:
Spoczywa na nas zadanie zbadania wszystkich rzeczy w miarę naszego rozumienia. Winniśmy w tym celu kroczyć drogą, którą obrali ci, co w naszym pokoleniu oraz w pokoleniach poprzednich od dwustu lat zwą się mequbbalim (kabaliści), a naukę o dziesięciu sefirot i o uzasadnieniu pewnych przykazań nazywają qabbala(h).
Z powyższego cytatu jasno wynika, że począwszy od XII wieku terminu kabała używano na oznaczenie mistyki teozoficznej, która wtedy powstała i była szeroko praktykowana. Określenie rozpowszechniło się następnie wśród kabalistów i w końcu zaczęło retroaktywnie oznaczać wszelkie ruchy ezoteryczne i wszelkie formy mistyki powstałe w obrębie judaizmu od jego początków aż po czasy współczesne.

Chcąc mówić o żydowskim mistycyzmie i ezoteryzmie, należy najpierw uzgodnić kilka spraw. Mistyka oznacza ogólnie rzecz biorąc metodę lub dyscyplinę duchową, która prowadzi człowieka do bezpośredniego kontaktu, a w efekcie do bliskiego, doświadczalnego związku z Bogiem. Mistycyzm wypłynął z aspiracji do przekroczenia granic przestrzeni i zwykłego czasu w celu zrealizowania łączności z Bogiem. Rozumiana w ten sposób mistyka może wydawać się niezgodna z judaizmem, do tego stopnia, że pewni historycy religii przeciwstawiali religie prorockie, do których zaliczali judaizm, religiom mistycznym, takim jak religie Dalekiego Wschodu. Wydaje się, że biblijna idea stworzenia świata wprowadza radykalny rozdział między Stwórcą a stworzonym przez niego światem. Fakt istnienia proroków wybranych i posłanych przez Boga zdaje się oddalać innych ludzi od możliwości spotkania z bóstwem. Ponadto judaizm historyczny, sformułowany w tradycji rabinicznej, jawi się przede wszystkim jako religia jedynego Boga, stworzyciela świata, który objawił się narodowi wybranemu i obdarzył go Torą. Jej treść, obok zapisu początków ludzkości i dziejów Izraela, obejmuje głównie zbiór reguł postępowania jednostki oraz zbiorowości. Przestrzeganie przykazań gwarantowało w tradycyjnym judaizmie zbawienie pojedynczego człowieka, pomyślność narodu oraz realizację celów bożych odnośnie całego stworzenia. Musimy jednak stwierdzić, że mimo tych rozbieżności, teoretycznie przewidywalnych, w obrębie judaizmu powstało kilka różnych typów mistycyzmu. Wprawdzie nie wszyscy mistycy żydowscy dążyli do mistycznego zjednoczenia z Bogiem, lecz ogólnie rzecz biorąc kabałę należy uznać za mistykę, ponieważ stara się uchwycić boskość i stworzony świat poza granicami normalnego doświadczenia oraz wykracza poza sferę tego, co może pojąć intelekt czy zmysły działające w normalnym stanie.

Jeśli chodzi o kabałę w znaczeniu ezoteryzmu, tu również trzeba sobie wyjaśnić kilka spraw. Kabała jest przede wszystkim ezoteryzmem w tym sensie, że bywa przekazywana jedynie niewielkiej liczbie wtajemniczonych. Ten aspekt nigdy całkowicie nie zniknął, nawet wówczas, gdy zaczęto stopniowo spisywać, a następnie publikować dzieła kabalistyczne. Jednakże kryterium to nie wystarcza do scharakteryzowania jej ezoteryzmu. W średniowieczu istniał także ezoteryzm czysto filozoficzny. We wstępie do swego Przewodnika błądzących Majmonides odróżnia to, co należy rozpowszechniać wśród ogółu, od nauczania prawd filozoficznych zastrzeżonych wyłącznie dla elity. I na odwrót — nie każda mistyka rysuje się jako ezoteryzm rozumiany w tym pierwszym uzgodnionym przez nas znaczeniu.
Kabała jest ezoteryzmem także dlatego, że porusza najgłębiej ukryte i najistotniejsze tematy dotyczące człowieka, świata i Boga. W pewnym momencie stanie się nawet teozofią, to znaczy opisem tajemnic ukrytego życia Boga w jego relacji do życia człowieka oraz do całego stworzenia, i będzie wykorzystywać wszelkie możliwe zasoby metafor i symboli.
W rzeczywistości w obrębie duchowości żydowskiej pojawiają się dwie wielkie orientacje. Pierwsza, o bardzo pobożnym charakterze, opiera się na przeżyciach duchowych i prowadzi mistyka używającego specjalnych środków (takich jak łzy, wniebowstąpienie duszy, kombinacja liter, wizja kolorów) do ekstazy i mistycznego zjednoczenia. Do tej orientacji należy zaliczyć mistykę Merkawy, a także mistykę nadreńskich chasidim, Abrahama Abulafii i jego szkoły, później zaś polskich chasydów. Drugi nurt to kabała ściśle teozoficzna, która kieruje się głównie mistyczno-symboliczną interpretacją treści Pisma, tradycji i wszystkiego, co dotyczy halachy, czyli domeny ustawodawstwa religijnego. Interpretacja teozoficzna konkretyzuje się w działaniu teurgicznym. Możemy wyróżnić kilka sposobów oddziaływania na bóstwo: działanie założycielskie, odnowicielskie, utrwalające, umacniające i przyciągające. Ten nurt odnajdujemy u Izaaka Ślepego, potem w Zoharze i kabale luriańskiej. Oczywiście chodzi tu tylko o dwie ogólnie zarysowane linie, które mogą się przecinać i łączyć w osobie niektórych mistyków lub wewnątrz pewnych szkół. Sam termin kabała ma w sobie coś paradoksalnego, ponieważ zapowiada, iż najbardziej osobiste doświadczenie kontaktu z tym, co boskie, mieści się w tradycji historycznej. Kabalista w najgłębszym swym jestestwie doświadcza prawdy, która została przekazana z głębi dziejów. Istnieje więc zbieżność między najbardziej intymnym przeżyciem a przesłaniem objawionym na szczycie Synaju. Stopniowo kabała zaczyna obejmować cały tradycyjny judaizm: halachę i agadę, liturgię i moralność, eschatologię i mesjanizm, starając się odsłonić ich najwyższy sens.